Որպես ազգ՝ և՛ խելացի ենք, և՛ անխելք, և՛ հպարտ ենք, և՛ խայտառակված… հաճախ և՛ հայ ենք, և՛ հակահայ. Աթանեսյան

«Aysor.am»-ի զրուցակիցն է Արթուր Աթանեսյանը՝ քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԵՊՀ Սոցիոլոգիայի ֆակուլտետ։

-Հայաստանի սահմանումը ո՞րն է, որտե՞ղ են սկսվում և ավարտվում Հայաստանի սահմանները։

-Գերմանիայի պատմության թանգարանը Բեռլինում սկսվում է մի ցուցատախտակից, որի վրա, մասնավորապես, գրված է. սկզբում Գերմանիայի սահմանները տարածվում էին այն հողերի վրա, որոնք գերմանական ցեղերը կարողանում էին նվաճել: Հետո Գերմանիան հաստատվեց այն սահմաններում, որոնք գերմանացիները կարողացան պահել:

Սա՝ ազգային և պետական ինքնության, ազգային «Ես»-ի ձևավորման և դրա սահմանների վերաբերյալ շատ իրատեսական, օգտակար մոտեցում է: Մեր երազած պետության սահմանները միշտ ավելի մեծ են, քան իրականը, և եթե ուզում ես ունենալ պետություն, ապա պետք է ուզենաս և կարողանաս այն պահել:

Հայ ազգային ինքնության սահմանները մշտապես պատկերացրել ենք էապես ավելի լայն և տարածական, քան սեփական պետության փաստացի սահմանները, ինչը նշանակում է երկու բան. կա՛մ պետք է միասնաբար աշխատել այդ սահմաններն ընդլայնելու դեպի պատկերացրած, երազած «երկրի» սահմանները, կամ էլ համաձայնենք, որ Հայաստանն այքան է, որքան կարող ենք պահել և պաշտպանել, ու ազգովի հենց այդ ուղղությամբ աշխատենք:

Տվյալ սցենարներից յուրաքանչյուրը ենթադրում է տարբեր մտածելակերպ և գործելակերպ, տարբեր ներդրում, ռազմավարություն և մարտավարություն: Մինչդեռ, փաստացի ուզում ենք և՛ մեկը, և՛ մյուսը, սակայն ոչ մեկի, ոչ մյուսի մեջ համազգային ներդրում չենք անում:

Հայաստանը մեր կենսակերպում նման է Երևանի կենտրոնում գտնվող Կասկադին. այն ցուցադրում ենք տուրիստներին, գովում, դրանով հպարտանում ենք, այն մշտապես շահագործում ենք, սակայն դրա վերևի անկառույց ու քանդվող հատվածը վերջին երեսուն տարվա ընթացքում այդպես էլ ավարտին չենք հասցրել:

Այդպես էլ մեր ինքնությունն է. մեզ համար բոլոր էութենական հարցերը կիսատ են՝ կիսագիտակցված, կիսաքննարկված, կիսապատասխան: Որպես պետություն և՛ կանք, և՛ չկանք, որպես ազգ՝ և՛ խելացի ենք, և՛ անխելք, և՛ աշխատասեր ենք, և՛ պարապ, և՛ ազնիվ ենք, և՛ սուտասան, և՛ հպարտ ենք, և՛ խայտառակված… անգամ մեր մեջ էլ հաճախ և՛ հայ ենք, և՛ ոչ հայ, անգամ՝ հակահայ:

Հայաստանի սահմանները սկսվում և ավարտվում են մեր հավաքական մտածելակերպում. Հայաստանն այն է, ինչ ուզում ենք, սիրում, ինչի մասին երազում ենք, բայց և պատրաստ ենք ստեղծել, պահել և պաշտպանել: Դա մեր փոխարեն և մեր օգտին ոչ մեկ չի անելու:

-ՀՀ առաջին նախագահն ասում էր, որ ազգային գաղափարախոսությունը կեղծ կատեգորիա է, հնարավո՞ր է ազգային ինքնության կառուցում առանց գաղափարախոսության։

-Ազգային, և ավելի կարևոր է՝ պետական-քաղաքացիական ինքնության հիմնահարցը հայկական հարցին համարժեք է, ուղղակիորեն վերաբերում է մեր լինել-չլինելուն:

Մասնավորապես, այն, թե ով ենք, ինչ ենք ուզում և ուր ենք գնում, ազգային կեցության, կենսակերպի, զարգացման և անվտանգության հեռանկարների հիմքն է:

Պատկերացնենք մի մարդ, ով ժամերով, օրերով, տարիներով կանգնած է մի կանգառում և չգիտի՝ ով է, ուր է գնում, ինչ է ուզում: Նման մարդ մշտապես բաց կթողնի տարբեր ուղղություններով գնացող փոխադրամիջոցները, և մինչդեռ մյուսները տեղ են հասնում, այս մեկը դոփում է տեղում, վերածվում անտուն, անպաշտպան, անկերպար և ան-Ես բոմժի:

ՀՀ անկախությունից ի վեր նմանատիպ դիրքորոշում ստանձնած մեր պետության փոփոխվող ղեկավարներն ու գաղափարախոսներն այդ իրավիճակը հանրայնացրել են այնպես, թե մենք գտնվում ենք քաղաքակրթությունների խաչմերուկում, ուստի և՛ Եվրոպայի, և՛ Ասիայի, և՛ ԱՄՆ-ի, և Ռուսաստանի, և՛ ինքներս մեզ հետ ենք:

Ինչպես պարզվեց, մենք ո՛չ Եվրոպայի, ո՛չ Ասիայի, ո՛չ ԱՄՆ-ի, ո՛չ ՌԴ-ի և անգամ ո՛չ էլ՝ ինքներս մեզ հետ ենք: Կանգառում նստած՝ բախտին սպասող ենք: Ինչպիսին մեր պետական գաղափարախոսությունն էր, այդպիսին էլ եղան դրանից բխած հետևանքները:

Եթե տվյալ պետության ազգային գաղափարախոսությունն անհիմն է, զուտ հայտարարված և պաթետիկ, չունի գործողությունների համարժեք և չափելի ծրագիր, մասնակիցներ, ռեսուրսներ, և միտված չէ պետական անվտանգության համալիր և հեռանկարային ապահովմանը, ապա միայն այդ դեպքում, նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանի խոսքերով, այն կեղծ կատեգորիա է:

Մինչդեռ, ազգային գաղափարախոսությունը, որն ունի մարդկային ռեսուրսը մոբիլիզացնող, միավորող, նպատակաուղղված և գործիքային բնույթ, իր արդյունքներով շոշափելի է և չափելի, ուստի և կեղծ չէ, առավել քան իրական է:

-Հատկապես 2020թ.-ի պատերազմից հետո տարատեսակ դիսկուրսներում գերիշխող է ինքնության ճգնաժամ եզրույթը։ Ձեր դիտարկմամբ կա՞ այդ խնդիրը։

-Եթե ուզում ես պետություն ունենալ, ապա այդ մասին խոսելն ու սրան-նրան պատմելը քիչ է. պետք է որոշել, ինչպիսի պետություն ես ուզում, ում հետ միասին, ինչ ես պատրաստ դրանում ներդնել, որքան աշխատել, որքան ջանք գործադրել, որ ուղղությամբ գնալ, ինչպես դրան հասնել, որ սահմաններում, ինչպես այդ սահմանները պաշտպանել և այդ սահմաններում ապրող մարդկանց պահել: Ազգային ինքնությունը, որ պետական ինքնության չի վերածվում, մնում է անպաշտպան: Ազգը, որը չի ստեղծում պետություն, և չի պաշտպանում իր ազգային «Ես»-ը պետական սահմաններով, կառույցներով և միասնական ջանքերով, դեգրադացվում է:

Պատմական ճանապարհ անցած հայ ազգն այդպես էլ չեկավ ներքին համաձայնության մի շարք սկզբունքային հարցերի շուրջ, որոնք ազգային «Ես»-ի բաղադրիչներն են, և պայմանավորում են պետության կառուցման գործընթացը:

Սա չի նշանակում, որ չունենք պատասխաններ այնպիսի հարցերին, ինչպիսին են, օրինակ՝ ով ենք, ինչպիսինն ենք, ինչ ենք ուզում և ուր ենք գնում:

Այդ պատասխաններն ունենք, սակայն չունենք ազգային ներքին փոխհամաձայնություն այդ պատասխաններից առավել շահեկան ընտրության, դրանց ծրագրային բնույթ հաղորդելու և միասնաբար իրագործելու վերաբերյալ:

Ավելին. օգտվելով ազգային շահերի մասին մշտական, տևական, մասամբ՝ դատարկ և պաթետիկ քննարկումներից՝ շատերը թաքնվում են հայ Մեծերի նվաճումների և հեղինակության ետևում՝ զբաղվելով մանր-մունր «տասովկեքով», «կռուտիտներով», հետապնդել նեղ կուսակցական, ընտանեկան, անձնական շահերը:

Տիպիկ օրինակ. ոմանք Հայրենիքի պաշտպանության համար տվել են սեփական, կամ որդու կյանքը, մինչդեռ մյուսները, խնջույքների ժամանակ խմելով Հայոց բանակի և զինվորների կենացը, պատրաստ չեն բանակի կարիքներին անգամ հազար դրամ փոխանցել:

Այս և բազում այլ հարցեր ամենևին էլ չեն ծագել 2020թ. աշնանը տեղի ունեցած պատերազմի և պարտության հետևանքով: Հակառակը. ազգային ինքնության լղոզված պատկերն է և ազգային համաձայնության, համերաշխության, միասնականության կայուն, նաև՝ վերջին տարիներին ամրապնդված բացակայությունն է, որի հետևանքն էր կանխատեսելի պատերազմում շատերիս համար անկանխատեսելի պարտությունը:

-Արցախյան ազատագրական պայքարն արժեզրկվե՞ց, հերոսի ինքնության ճգնաժամ կա՞, հերոսի ինքնության վերասահմանման կարիք կա՞։

-Արցախի և արցախցիների կերպարը հայ ազգային ինքնության, հավաքական պատկերի կարևորագույն մասն է, իսկ ազատագրական պայքարը հայ ազգային «Ես»-ի բովանդակության և սահմանների ամրապնդմանը տանող արդի ամենակարևոր գործընթացն էր:

Մեր խնդիրն այն էր, որ մարտի դաշտում ազատագրական պայքարի արդյունքները պետք էր ամրապնդել և զարգացնել նաև խաղաղ պայմաններում տնտեսական, տեղեկատվական, գիտական, ժողովրդագրական, մշակութային, հոգևոր, կրթական ոլորտներում:

Անձամբ ինձ համար տարօրինակ էր, ապա՝ անհանդուրժելի, որ աշխատասեր, կրթված և իմաստուն հայ ազգը այդ խնդիրը ոչ միայն չլուծեց, այլև դրանով անգամ պատշաճ կերպով չզբաղվեց և որպես հետևանք՝ էապես կորցրեց ոչ միայն արյան գնով նվաճած տարածքներ, այլև՝ ազգային դրական որակներ:

2020թ. պատերազմը մեզ կրկին անգամ ցույց տվեց, որ

1.Երկար ժամանակ է ինչ խաբում ենք ինքներս մեզ, խառնել ենք լավն ու վատը, հավատում ենք կեղծ հեղինակություններին, ապակողմնորոշված ենք,

2.սեփական ջանքերով հեղինակազրկել ենք պետությունն ու պետականությունը, աշխատասիրությունը, բարիությունը, ազնվությունը,

3.Տնտեսությունն ու արդյունաբերությունը իջեցրել ենք մանր-միջին առևտրի, իսկ դիվանագիտությունը՝ բամբասանքի մակարդակին,

4.Հակված չենք սովորելու, դասեր քաղելու, խորհուրդներ լսելու, սխալներն ընդունելու,

5.Հիվանդագին ինքնասիրությունը ազնվությունից և օբյեկտիվությունից վեր ենք դասում,

6.Շատ աշխատելու և սովորելու փոխարեն շատ ենք խոսում, այդ թվում՝ հանրայնացնում ենք պետական անվտանգությանը վերաբերող տեղեկություններ:

Այս շարքը կարելի է շարունակել, սակայն թվարկածն արդեն իսկ բավարար է տեսնելու մեր պարտության ներքին պատճառները. այդպիսի մոտեցումներով առաջնորդվող ցանկացած հասարակություն կպարտվեր:

-Մեր հանրության մոտիվացիան ո՞րն է. մասնագիտական ախտորոշում։

-Ցանկացած գործելակերպի մոտիվացիան ներքին մղումն է, խրախուսանքը, և ակնկալվող արդյունքը: Եթե ուզում ենք լավ ապրել, լինել պաշտպանված, ունենալ ապագա, և այդ ամենը՝ ոչ թե այստեղից այնտեղ թափառելով, այլև տանը՝ սեփական հողում, ապա յուրաքանչյուր օր պետք է որևէ հանրօգուտ բան անել, անպայման չէ՝ մեծ, և ի ցույց: